Letters zijn gezellige wezens. Als je er genoeg in de juiste volgorde bij elkaar zet, dan praten ze terug. Ze zijn er in alle soorten en maten en je kunt ze via internet naar je toe laten komen.

Voor gewone mensen is het rijke aanbod van lettertypen in nieuwsgroepen of op CD’s van € 12,- ruimer dan wat ze ooit nodig zullen hebben. De hoge aaibaarheidsfactor van de meeste van dit soort lettertypen werkt verslavend. Niet de verwachting om ze ooit te zullen gebruiken, maar verzamelwoede maakt dat op veel computers grote hoeveelheden – vaak illegale – fonts zijn te vinden. Voor elk lettertype is wel een toepassing te bedenken (hoewel die zich bij de meeste mensen niet zullen voordoen).

Maar dat is niet de volgorde waarin een ontwerper wil werken. Andersom is het moeilijker: welk lettertype past het best bij een bepaalde ontwerpprobleem? Er zijn er zoveel en ze zijn nauwelijks geclassificeerd. De dikke catalogus van FontShop doet een poging. Niet alle, maar wel een groot deel, van de letteruitgevers in de wereld is er in vertegenwoordigd. Maar de indeling is vooral gebaseerd op traditionele stijlkenmerken. Niet op andere aspecten zoals technische eigenschappen, typografische eigenschappen, het soort van gebruik of de aanwezigheid van bepaalde tekens. En de professionele eigenwijsheid van ontwerpers maakt dat elk ontwerp in principe weer een nieuwe indeling nodig heeft.

Het selecteren uit het aanbod van lettertypen is te vergelijken met het ontwerpproces als geheel. Het grote aantal mogelijkheden is alleen te overzien als we lettertypen in groepen verdelen die we per groep afwijzen of selecteren. Welke criteria spelen in zo’n selectieproces een rol?

• In welke taal gaat het lettertype overwegend gebruikt worden? Zijn alle accentletters van die taal beschikbaar? Wat is de encoding? PC fonts andere tekens dan Mac fonts en de gemeenschappelijke zitten vaak op een andere plaats.
• Welke tekens zitten er allemaal in het font? Welke hebben we nodig? Welke zijn eventueel nog zelf te tekenen en toe te voegen?
• Zit het euroteken onder de juiste toets? Of is het font te oud?
• Welke ligaturen zijn er allemaal nodig? Zitten die in het font?
• Zijn er verschillende gewichten in de familie? Wat is de lichtste en wat de zwaarste? Als de extreme gewichten veel verschillen, zitten er dan nog voldoende gewichten tussenin? En hoe zijn die verdeeld, de gewichten aan de lichte kant moeten dichter bij elkaar liggen dan die aan de zware kant van het spectrum? Hoe past het aantal gewichten op het aantal typografische niveauverschillen dat in het ontwerp moet worden gemaakt?
• Zijn er verschillende breedten beschikbaar?
• Wat is de verhouding tussen stokken, staarten en x-hoogte?
• Wat is het kontrast, het verschil tussen dunnen en dikke stukken in de letter?
• Wat is de maat het het dunste stuk in relatie tot de totale hoogte? Deze maat is bepalen tot welk corps de letter verkleind kan worden zonder dat onderdelen in een drukproces verloren gaan.
• Wat is het kontrast principe, de manier waarop de dikke en dunne stukken over de lettervorm verdeeld zijn. Translatie of expansie?
• Hoe gelijkmatig is een kolom tekst? Hoe veel tekst kan je kwijt zonder aan leesbaarheid te verliezen, met andere woorden: hoe zuinig is het lettertype?
• Zijn er kleinkapitalen beschikbaar? En zijn die er voor alle gewichten? En voor de cursieven?
• Hebben alle cijfers dezelfde breedte (tabelcijfers) zodat ze goed in kolommen passen? Of hebben ze allemaal verschillende breedten en steken de stokken en staarten uit (mediaeval cijfers) zodat ze beter in platte tekst passen? Zijn beide soorten in de letterfamilie beschikbaar?
• Is er een echte cursief in plaats van een (automatisch) schuin gezette romein? Wat is de hoek van de cursief?
• Is er een schreef- en een schreefloze versie van het lettertype binnen dezelfde familie beschikbaar? Wat is dat de relatie tussen die twee soorten wat betreft gewicht en spatiëring? Zijn ze uitwisselbaar zonder dat de tekst verloopt? Is dat wel nodig voor het ontwerp?
• Wat is de kwaliteit van de spatiëring? En wat is de kwaliteit van de kerning (correcties op de spatiëring van specifiek letterparen)? Is de kerning voor accentletters goed (belangrijk voor franse tekst, maar helaas ontbrekend in veel Amerikaanse fonts)? Moet er nog veel handmatig wordt bijgeregeld?
• Is het lettertype gemaakt voor het gebruik op beeldscherm? Wat is de kwaliteit van de beeldschermvariant van het lettertype? Hoe zijn de hints (De instructies die aan de contour van de letters zijn meegegeven om ze er in lage resoluties en kleine corpsen goed uit te laten zien opgebouwd)?
• Of is het lettertype juist ontworpen voor het gebruik in drukwerk?
• In welk file format is het lettertype beschikbaar: Type 1, TrueType of OpenType?
• Is het lettertype legaal? Wat is de herkomst? Is het een origineel ontwerp? Of een revivial? Of een rip-off? Heeft het de originele naam of iets wat er op lijkt? Wat kost een licentie? Staat de licentie van de uitgever toe om het font te gebruiken bij een externe zetterij? Staat de licentie het toe om ‘embedded’ fonts in PDF documenten op te nemen? Mag het font worden gemodificeerd?
• Hoe mooi zijn de letters?

Er bestaan geen lettertypen die voor elke situatie aan alle eisen voldoen. De ontwerper moet zich beperken tot het vervullen van de meest relevante eisen, en voor lief nemen dat het resultaat niet in alle gevallen optimaal zal zijn.

Rest nog de opmerking dat het alle eigenschappen van letters door iemand bedacht en gemaakt moeten worden. En die zal daar meer toe geneigd zijn als daarvoor betaald wordt.
Letters zonder de L van ‘Licentie’ zijn gewoon ongezellige etters.

Uit het dagboek van een letterontwerper
[...]
In hoeverre lijkt mijn nieuwe ontwerp op het vorige? Er zitten herkenbare elementen in, zeker. Maar misschien behoort dat ook wel tot mijn handschrift. Niet te voorkomen als je nieuwe letters wilt maken en de vorm niet grotendeels door overleden voorgangers wilt laten bepalen, zoals met revivals het geval is. Translatie is wel goed zo. De set ‘nhmui’ kan zo wel even, hoewel ik er wel aan moet denken om de naar ‘u’ geroteerde ‘n’ later nog optisch te corrigeren.
[...]
Hoeveel moet de horizontale streek van de ‘H’ naar boven om optisch in et midden te staan? Is dat nu gelijkwaardig met de correctie van de ‘S’?
[...]
De ronde letters zijn een beetje te dik voor de lichtere gewichten, na de correctie van de stokken. Maar misschien zouden ze niet alleen dunner, maar ook een beetje mee afgeplat moeten worden.
[...]
Spatiëring voor de romein lijkt voor de meest gebruikte letters wel goed te zijn. Kerning voor kapitaal-accentletter combinaties moet nog apart worden nagegeken.
[...]
De vette cijfers worden te breed om de spatiëring gelijk te houden aan de lichtere gewichten.